Kultura Paryska

Historia Instytutu Literackiego - Kultury Paryskiej

Jerzy Giedroyc i Józef Czapski, zajmujący się podczas II wojny działem informacji i wydawnictw w Armii Andersa zakończyli swój szlak bojowy we Włoszech i tam powołali do życia wydawnictwo Instytut Literacki. Do nich dołączyło małżeństwo Hertzów. Po roku zespół przeniósł się do Francji, do podparyskiej miejscowości Maisons-Laffitte, gdzie już do końca życia pracowali i mieszkali.

Działalność Instytutu skupiała się na wydawaniu miesięcznika polityczno-kulturalnego „Kultura” (637 numerów) oraz kwartalnika „Zeszyty Historyczne” (171 numerów opublikowanych w latach 1962–2010), a także na publikowaniu tekstów autorów polskich i zagranicznych, których dzieła były zakazane w ich krajach pochodzenia. Przed 1989 r. Instytut organizował również podziemną dystrybucję swoich publikacji w krajach bloku komunistycznego i udawało mu się dostarczać tam materiały drukarskie, które służyły do wydawania samizdatów na miejscu. W ten sposób zapewniał aktywne wsparcie dla opozycji antykomunistycznej w Polsce i podejmował różne działania na rzecz ruchów oporu przeciwko totalitarnemu reżimowi.

Jak ma wyglądać przyszła, wolna, demokratyczna Polska? Jakie miejsce zajmować w Europie? Jak ułożyć stosunki z najbliższymi sąsiadami, co warto przechować dla przyszłych pokoleń, jak oddziaływać na społeczeństwo przez kulturę? Na te tematy toczyła się dyskusja, a często nawet spory  – przez ponad pół wieku na łamach miesięcznika „Kultura”, kwartalnika „Zeszyty Historyczne”, a także w kolejnych tomach serii „Biblioteka Kultury”, gdzie wśród autorów znaleźli się: Gombrowicz, Miłosz, Herling-Grudziński, Bobkowski, Orwell, Camus, Koestler, Sołżenicyn czy Pasternak, by wymienić tylko kilku.

Instytut, założony w Rzymie w 1946 roku, został przeniesiony rok później do Maisons-Laffitte w okolicach Paryża. Początkowo grupa napotykała pewną nieufność, która jednak z czasem uległa zmianie na lepsze, a Giedroyc odnotował w swoim tekście „Ma France”: „Ale stopniowo zostaliśmy zaakceptowani przez mieszkańców Maisons-Laffitte, wtopiliśmy się w krajobraz tego miasta i zaczęliśmy być rozpoznawani”. Dowodem na to jest fakt, że podczas wizyty Chruszczowa w Paryżu emigranci zostali deportowani na Korsykę, a my musieliśmy jedynie zgłaszać się dwa razy dziennie na komisariat policji, a policjanci czuli się bardzo skrępowani tym przepisem. Podobnie przez cały czas naszego pobytu władze, mimo że ulegały zmianom, okazywały nam życzliwość.

Było to przede wszystkim zasługą Josepha Czapskiego, jego przyjaźni z Malrauxem, Halévy’em, Fabre-Luce’em, Mauriacem itp., a przede wszystkim dzięki wyjątkowej życzliwości de Gaulle’a, z którym Czapski często się spotykał podczas długiego „okresu próby” generała. De Gaulle oświadczył, że po powrocie do władzy będzie w każdej chwili przyjmował generała Andersa, ambasadora Morawskiego i Josepha Czapskiego. To właśnie dzięki tej opiece mogłem zostać dyrektorem wydawnictwa i kupić dom – rzeczy, które w tamtych czasach były niedostępne dla obcokrajowca. […] Z wielką wdzięcznością wspominam to wszystko po czterdziestoletnim pobycie we Francji.”

 Archiwum

Archiwum pozostawione przez twórców Instytutu Literackiego ze względu na swą unikalną wartość zostało wpisane na Listę Pamięci Świata UNESCO w 2009 r. Zawiera ono manuskrypty, materiały archiwalne, fotografie, kasety, dokumentację wydawniczą i administracyjno-finansową IL, a także ogromną bibliotekę i zbiór wydawnictw emigracyjnych.

Archiwum znajdujące się w Maisons-Laffitte jest otwarte dla badaczy i szerokiej publiczności.

 Wirtualne archiwum

Wirtualnym odzwierciedleniem Archiwum ILK jest portal kutluraparyska.com, gdzie dostępne są dokumenty w wersji elektronicznej, przede wszystkim miesięcznik „Kultura” (637 numerów), „Zeszyty Historyczne” (171 numerów), a także wiele artykułów, opracowań, wyjątki z korespondencji Jerzego Giedroycia, zdjęcia, audio i video. Portal jest ciągle poszerzany i wzbogacany, również o wersje obcojęzyczne.