Guillaume Le Vasseur de Beauplan - inżynier wojskowy, kartograf i autor dzieła Opisanie Ukrainy

Normandczyk z Dieppe, pan de Beauplan

Guillaume Le Vasseur urodził się prawdopodobnie w 1600 roku w Dieppe. Był synem słynnego kartografa o tym samym imieniu i nazwisku, który jednak nie posiadał tytułu szlacheckiego; wszystko wskazuje więc na to, że uzyskał on tytuł „de Beauplan” drogą kupna lub poprzez małżeństwo. Pierwsza wzmianka o nim pojawia się w liście z 10 grudnia 1616 roku, gdzie występuje w randze porucznika i jako „écuyer” (szlachcic bez tytułu), na służbie w Pont-de-l’Arche. Odbył także podróż do Indii Zachodnich, choć trudno ustalić, czy miało to miejsce właśnie wtedy, czy dopiero w drugiej połowie XVII wieku.

Zacząwszy karierę wojskową we Francji, postanowił jednak wstąpić na służbę króla Polski Zygmunta III Wazy około 1631 roku. Panująca tam atmosfera tolerancji wobec protestantów zapewne przyciągnęła go, gdyż sam był hugenotem. Król Władysław IV Waza, syn Zygmunta, nadał mu w 1645 roku przywilej wydania mapy Ukrainy.

Francuski kapitan artylerii na Ukrainie

Za panowania obu monarchów Beauplan został mianowany kapitanem artylerii i pełnił również funkcję inżyniera wojskowego. Pod dowództwem hetmana Stanisława Koniecpolskiego brał udział w licznych kampaniach wojennych prowadzonych przez Rzeczpospolitą na kresach ukraińskich.

Uczestniczył tym samym w wielu działaniach zbrojnych : odparł atak Tatarów na swój tabor czyli obóz warowny z połączonych wozów ; podczas kozackiego powstania Pawluka brał udział w bitwie pod Kumejkami, a zaraz potem w zdobyciu Czerkas. Uczestniczył on nawet roku w wyprawie moskiewskiej przeciwko Tatarom w 1646, podczas której sroga zima spowodowała liczne straty.

Niestrudzony inżynier wojskowy

Jego rola podczas kampanii nie ograniczała się jednak do wypalania prochu. Hetman wysyłał go m.in. na rozpoznanie terenu nad Dnieprem i jego niebezpiecznych porohach, czyli progach skalnych w obrębie szerokiego i płytkiego łożyska rzeki.

W swoich wspomnieniach twierdził również, że założył pięćdziesiąt słobód (wolnych osad), z których miało później powstać ponad tysiąc wsi. Odpowiadał również za budowę wielu zamków i twierdz: w Nowym Koniecpolu (dzisiejszy Sawrań) w 1634 roku, w Krzemieńczuku w 1635 roku, w Nowogrodzie Siewierskim w 1646 roku, a przede wszystkim twierdzy Kudak z 1635 roku, położonej na prawym brzegu Dniepru na wysokości Kudackiego porohu. Twierdza ta została wzniesiona, by kontrolować region, bronić się przed najazdami tatarskimi, a przede wszystkim nadzorować ruch Kozaków i uniemożliwiać niezadowolonym chłopom dołączanie do nich. Splądrowana i częściowo zniszczona podczas powstania Sulimy, a jej dowodzący garnizonem francuski oficer Marion został brutalnie zamordowany, została odbudowana w 1639 roku. Dla Kozaków pozostawała symbolem znienawidzonej kontroli, dlatego stała się jednym z pierwszych celów podczas powstania Chmielnickiego w maju 1648 roku.

Powrót do Francji i praca pisarska

Objęcie tronu polskiego przez Jana II Kazimierza Wazę w 1648 roku pozbawiło Beauplana dotychczasowego pracodawcy, choć jest też możliwe, że został on zwolniony ze służby przez hetmana Potockiego w 1647 roku. Beauplan wrócił więc do rodzinnej Normandii, wcześniej zlecając w Gdańsku rytownikowi Willemowi Hondiusowi wykonanie miedziorytów według swoich szkiców sporządzonych podczas podróży. Z powodu przedwczesnej śmierci rytownika nie wszystkie mapy zostały ukończone, a dzieła już wykonane przejął nowy król.

Beauplan osiedlił się najpierw w Dieppe, gdzie kilkakrotnie zastępował gubernatora miasta, a następnie w Rouen. Tam napisał swoje Ciekawe opisanie Ukrainy, utrzymane w prostym, malowniczym stylu, pełnym normandzkich wyrażeń i żargonu, i zadedykował je królowi Janowi Kazimierzowi. Dzieło ukazało się po raz pierwszy w 1650 roku w nakładzie stu egzemplarzy, a następnie ponownie w 1660 roku w wersji rozszerzonej i bogatszej w ilustracje oraz szkice. Kolejne wydanie z 1661 roku przetłumaczono na angielski, łacinę i niemiecki, a później także na niderlandzki, hiszpański, polski i rosyjski. To ostatnie miało zainspirować Gogola przy pisaniu Tarasa Bulby, co świadczy o ogromnym sukcesie książki.

Ciekawe Opisanie Ukrainy

Oprócz własnych wspomnień rozproszonych w tekście Beauplan porusza w swym dziele niezwykle szeroki wachlarz tematów. Opisuje organizację wojskowo-polityczną Kozaków i ich terytorium, Dniepr, miasta i życie religijne; faunę i florę; choroby, metody leczenia i surowy klimat. Przedstawia skomplikowane stosunki Kozaków z Polakami, tłumacząc nawet, powstanie Chmielnickiego ciężkim położeniem chłopów, co, według niego, skłoniło ich do buntu. Pisze również o relacjach Kozaków z Tatarami, prowadzącymi nieustanne najazdy i wyprawy rozpoznawcze w celu „dostania języka”, neologizm, oznaczający pojmanego jeńca-informatora, a także o stosunkach z Turkami, przeciw którym organizowano wyprawy na Anatolię. 

Zadziwiają go obyczaje Kozaków: kobiety zabiegające o względy mężczyzn, osobliwe obrzędy ślubne i wielkanocne, a także ekstrawaganckie przywileje chłopów i szlachty jeżeli np. uda im się uciec i schować. Wspomina przy tym, nie do końca ją rozumiejąc, legendę o wyborze króla Leszka II biegnącego boso.

Osobny fragment poświęca Tatarii, politycznym i kulinarnym obyczajom Tatarów oraz ich najazdom w celu pojmania chrześcijan w jasyr.

Omawia również ustrój Rzeczypospolitej: wolną elekcję króla, sejmy i sejmiki szlacheckie, uzbrojenie kawalerii, prawa szlachty, a w tym Liberum veto i zasadę równości między szlachcicami, ich umiłowanie wolności i obawę przed absolutyzmem królewskim. Poświęca też uwagę systemowi sądownictwa, stosunkowi Polaków do sąsiadów i do Francuzów, których nazywa „braćmi”. Podkreśla również słynną polską gościnność i wystawne uczty.

Kariera we Francji i schyłek życia

Od 1667 roku Beauplan rozpoczął sporządzanie map Normandii i Bretanii za zgodą i częściowym finansowaniem króla Ludwika XIV, któremu dedykował swoje prace. Prowadził długą korespondencję z Colbertem, zabiegając o środki na badania terenowe i koszty rytowania map. Mapa Bretanii pozostała jednak w rękopisie i nigdy nie została wyryta, być może dlatego, że rozwój nowych metod matematycznych uczynił wcześniejszy projekt przestarzałym.

Napisał również kilka traktatów dotyczących żeglugi. Ten niestrudzony inżynier zmarł prawdopodobnie ze starości w październiku lub listopadzie 1685 roku, w tym samym czasie co odwołanie edyktu nantejskiego. Ponieważ najprawdopodobniej wyrzekł się protestantyzmu, mało prawdopodobne, by padł ofiarą prześladowań religijnych.